Haaruitval door chemo: wat je kan verwachten en wat je kan doen
Chemotherapie valt cellen aan die snel delen, en haarwortelcellen horen daarbij. Daardoor valt je haar meestal twee tot drie weken na de eerste kuur uit, maar het groeit bijna altijd terug, en een koude kap, een pruik of een muts kunnen de periode ertussen makkelijker maken.
- Door Olivier Coolen en Philip Coolen
- Bijgewerkt op
- 6 min lezen
- 8 bronnen
Waarom valt je haar uit bij chemo?
Haarzakjes horen bij de weefsels die zich het vlugst vernieuwen. Chemotherapie richt zich op cellen die snel delen, en kan daardoor ook de cellen aantasten die je haar laten groeien. Dokters noemen dit anagen effluvium: het haar valt uit terwijl het nog in zijn groeifase zit. Dat is iets anders dan het gewone, trage haarverlies van telogeen effluvium, waarbij haren in rusttoestand losgelaten worden.
Volgens een overzicht van gecontroleerde studies begint de uitval meestal twee tot vier weken na de start van de behandeling. Een Belgisch ziekenhuis noemt twee tot drie weken na de eerste toediening, vaak aangekondigd door haarpijn: een gevoelige, soms prikkende hoofdhuid. Dat is vervelend, maar het is geen teken dat er iets misgaat.
Welke behandelingen geven haaruitval?
Het hangt af van het middel, de dosis en de combinatie. Het overzichtsartikel noemt onder andere cyclofosfamide, doxorubicine, epirubicine, docetaxel, paclitaxel en etoposide als middelen die haaruitval kunnen geven. Volgens schattingen in de literatuur krijgt ongeveer twee op de drie mensen met klassieke chemotherapie ermee te maken. Dat betekent ook dat een derde dat niet of nauwelijks heeft.
Bestraling werkt anders: je verliest alleen haar op de plek waar de straling je hoofd raakt. Een volledige lijst van middelen zonder haaruitval geven we hier niet, want die vonden we niet in een bron die we konden controleren. Vraag je oncoloog of verpleegkundige wat je mag verwachten, zodat je je daarop kan voorbereiden.
Wanneer groeit je haar terug?
Meestal begint het haar na de laatste kuur opnieuw te groeien. Kom op tegen Kanker geeft als gemiddelden: na drie tot vier weken een zachte donslaag, na één tot anderhalve maand de eerste haartjes, na twee tot drie maanden ongeveer twee centimeter, en na ongeveer een jaar genoeg lengte voor een kort kapsel. Een ziekenhuis in Hasselt spreekt van twee tot drie maanden na de laatste toediening en ongeveer één centimeter per maand. De bronnen verschillen dus een beetje, en jouw tempo kan verschillen.
Het nieuwe haar kan anders zijn dan het oude: een andere kleur of structuur, bijvoorbeeld krullend waar het eerst steil was. Soms blijft het haar op termijn dunner. Volgens het overzichtsartikel komt zulk blijvend haarverlies na chemo voor, maar met een lage frequentie. Praat erover met je arts als je haar na enkele maanden niet vooruitgaat.
Hoe werkt een koude kap?
Bij hoofdhuidkoeling (ook koude kap of ijskap genoemd) krijg je voor, tijdens en na elke kuur een kap op die je hoofdhuid afkoelt. De bloedvaten in je hoofdhuid trekken samen, waardoor minder chemo bij de haarwortels aankomt. De hoofdhuid zit daarbij tussen 15 en 25 graden.
Wat zegt het onderzoek?
- In de Amerikaanse SCALP-studie hield 50,5 procent van de vrouwen met koeling minder dan de helft van hun haar kwijt, tegenover 0 procent zonder koeling. Het ging om 142 vrouwen met borstkanker, en de studie werd vroegtijdig stopgezet omdat het verschil zo duidelijk was.
- Overzichtsartikelen noemen slaagkansen tussen 50 en 80 procent, afhankelijk van het middel.
- Kom op tegen Kanker schrijft dat je in het begin toch licht tot matig haarverlies kan krijgen, en dat dit niet betekent dat de koeling niet werkt.
Ze werkt dus niet bij iedereen. Bij leukemie, beenmergkanker of lymfeklierkanker kan het niet. Volgens de huidige onderzoeken heeft koeling geen nadelige invloed op het verloop van de ziekte, maar de meeste studies gaan over borstkanker: bespreek het dus altijd met je oncoloog.
Nadelen: de eerste tien tot vijftien minuten voelt de kap erg koud, je kan hoofdpijn krijgen (een pijnstiller helpt dan), en de dag in het ziekenhuis duurt langer. Je kan op elk moment stoppen als het te veel wordt.
In België: veel ziekenhuizen bieden het aan, meestal alleen bij kuren waar het een redelijke kans geeft. Voor de patiënt is het gratis. Vraag het bij je eerste afspraak, want je moet er vanaf de eerste toediening mee beginnen.
Je voorbereiden op haarverlies
- Kort knippen: sommigen voelen zich beter als hun haar al kort is voor de eerste kuur. Het hoeft niet. Doe wat voor jou rustig voelt.
- Je hoofdhuid ontzien: was je haar maar één of twee keer per week met een milde shampoo, kleur het niet, kam voorzichtig en gebruik zo weinig mogelijk een föhn.
- Een eerste afspraak plannen: ga naar een haarwerkspecialist voor je haar uitvalt, dan ziet die jouw natuurlijke kleur en kapsel.
Pruik, haarwerk of muts?
Je kiest wat bij je past, en je mag ook niets kiezen.
| Keuze | Wat je moet weten |
|---|---|
| Synthetische pruik | Licht, vormvast en makkelijk te onderhouden. Kom op tegen Kanker noemt gemiddeld 500 tot 1.000 euro. |
| Pruik van echt haar | Mag geverfd en gestyled worden, maar is zwaarder, warmer en vraagt meer zorg. Gemiddeld 1.200 tot 3.500 euro. |
| Muts, hoed of sjaal | Lichter en goedkoper. Gladde stoffen zoals zijde of polyester schuiven weg, en naden kunnen een gevoelige hoofdhuid irriteren. |
Neem iemand mee naar de afspraak en kies een zaak met een aparte pasruimte. Pruiken belemmeren de groei van je eigen haar niet. Een haarsysteem zoals in onze gids over toupetten en haarsystemen is een ander product, bedoeld voor wie langdurig haar mist: bij chemo draag je een gewone pruik of muts. Op de Kom op tegen Kanker-site vind je ook lijsten van pruikenzaken per provincie.
Wat betaalt het ziekenfonds terug?
De bedragen hieronder volgen Kom op tegen Kanker en CM, en komen overeen met wat we in de gids over haarsystemen noemen.
- Pruik: maximaal 180 euro bij volledige kaalheid door chemo- of radiotherapie. Bij blijvende kaalheid door littekens na bestraling is dat 270 euro.
- Hoofddeksels: maximaal 120 euro voor tot drie accessoires, zoals mutsen, sjaals, hoeden of petten.
- Niet allebei: je krijgt in de periode van twee jaar ofwel de pruik, ofwel de accessoires.
- Wat je nodig hebt: de factuur en een aanvraag van je behandelend arts. Je hebt geen goedkeuring van de adviserend arts nodig. Het ziekenhuis bezorgt dit voorschrift vaak bij de eerste kuur. Een Belgisch ziekenhuis raadt aan om op de factuur “factuur voor een haarprothese” te laten vermelden.
- Opnieuw aanvragen: na twee jaar, als er een nieuwe chemo- of radiotherapie werd gestart met volledige kaalheid.
Het bedrag is nooit hoger dan de factuur. Extra hulp is er soms via private fondsen: het Geef om Haar Fonds geeft 200 euro aan mensen met borstkanker, en het Caring Hat Fund schenkt een hoed. Tweedehands pruiken zijn te vinden via lotgenotengroepen en sociale diensten van ziekenhuizen. Check de actuele bedragen altijd bij je ziekenfonds.
Wenkbrauwen en wimpers
Ook die kunnen uitvallen. Voor wenkbrauwen bestaan sjablonen met poeder, ook voor mannen. Met weinig wimpers gebruik je liever geen mascara, die laat ze juist schaarser lijken. Valse wimpers kunnen een allergische reactie op de lijm geven. Groeien wenkbrauwen niet terug, dan kan je ze later laten tatoeëren: wacht daarmee tot je behandeling achter de rug is en overleg met je oncoloog. Meer over die techniek lees je bij micro haarpigmentatie.
Je hoofdhuid verzorgen
Na het verlies is de hoofdhuid vaak gevoelig, droog en schilferig. Masseer ze zachtjes met een beetje olie en spoel met lauw water. Een zachte muts beschermt tegen kou en zon. Wie liever geen pruik draagt, mag gerust zonder: het is jouw keuze.
Waar vind je steun?
- Kankerlijn van Kom op tegen Kanker: 0800 35 445 (gratis), op weekdagen van 9 tot 12 uur en van 13 tot 17 uur. Je kan ook mailen of chatten.
- Je oncologieverpleegkundige: zij kennen je schema, de koude kap en de lokale pruikenzaken.
- Stichting tegen Kanker en de Vlaamse Liga tegen Kanker: volgens het Jessa Ziekenhuis bieden zij gratis workshops over verzorging en haarverlies, en individuele afspraken met een schoonheidsconsulente.
- Lotgenotengroepen en inloophuizen: je kan er terecht met vragen over pruiken, mutsen en hoe je je voelt.
Haar verliezen is voor veel mensen zwaarder dan ze vooraf dachten. Boos, verdrietig of verlegen zijn is normaal.
Wanneer naar de arts?
Neem contact op met je oncologieteam als je hoofdhuid rood, nat of erg pijnlijk wordt, als je koorts krijgt, of als de koude kap niet te verdragen is. Ga naar je huisarts of dermatoloog als je haar maanden na de laatste kuur nog niet terugkomt of op plekken wegblijft. Vraag het ook als je twijfelt over de oorzaak: haaruitval kan ook een andere reden hebben, zoals telogeen effluvium.
Veelgestelde vragen
Verlies je bij elke chemotherapie je haar?
Nee. Of je haar uitvalt, hangt af van het middel en de hoeveelheid. Sommige kuren geven geen of lichte haaruitval, andere laten je volledig kaal worden. Vraag je oncoloog of verpleegkundige wat jouw schema meestal doet, dan weet je vooraf waar je aan toe bent.
Betaal je zelf voor de koude kap in een Belgisch ziekenhuis?
Volgens Kom op tegen Kanker is hoofdhuidkoeling voor de patiënt gratis: het ziekenhuis of een externe sponsor draagt de kosten. Niet elk ziekenhuis biedt het aan, en niet voor elke kuur. Vraag het bij de start van je behandeling, want je begint er vanaf de eerste toediening mee.
Wanneer ga je best naar een haarwerkspecialist voor een pruik?
Liefst voor je haar begint uit te vallen, ongeveer twee weken na de eerste kuur of eerder. Dan ziet de specialist je eigen kleur, structuur en kapsel en kan een pruik daarop afstemmen. Een pruik wordt vaak besteld, dus plan de afspraak tijdig.
Kan je een pruik en een mutsje allebei laten terugbetalen?
Niet binnen dezelfde periode van twee jaar. Het ziekenfonds betaalt ofwel een bijdrage voor een pruik, ofwel voor maximaal drie hoofddeksels, nooit voor beide. Heb je liever een muts of sjaal, dan is de tegemoetkoming lager dan voor een pruik.
Lees ook
- HaaruitvalHaaruitval: welke vorm je hebt en wat er echt tegen helpt
- OorzakenOorzaken van haaruitval: wat er achter zit en hoe de arts het uitzoekt
- Bij vrouwenHaaruitval bij vrouwen: oorzaken, onderzoek en wat echt helpt
- HaarvezelsHaarvezels: dun haar tijdelijk voller laten lijken
- InhammenInhammen: gewone rijping van je haarlijn of erfelijk haarverlies?
- HaartransplantatieHaartransplantatie: wat er gebeurt, voor wie het werkt en wat je mag verwachten
Bronnen
- Kom op tegen Kanker, ziekenfondsbijdrage en private fondsen voor pruik, muts of hoed
- CM, voorwaarden en bedragen voor een haarprothese bij kaalheid door behandeling
- Kom op tegen Kanker, negen vragen over hoofdhuidkoeling
- Kom op tegen Kanker, haarverzorging, pruiken, sjaaltjes en haargroei na de kuren
- Jessa Ziekenhuis, borstcentrum: uitleg over haarverlies tijdens chemotherapie
- Nangia e.a. (2017), gerandomiseerde SCALP-studie naar koeling van de hoofdhuid, JAMA
- Shah e.a. (2018), overzicht van gecontroleerde studies over hoofdhuidkoeling, JEADV
- Kom op tegen Kanker, wenkbrauwen en wimpers bijtekenen of laten tatoeëren
